IV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. MARII SKŁODOWSKIEJ-CURIE

W CHORZOWIE

TEKSTY

XI KONKURS RECYTACJI

W GWARZE ŚLĄSKIEJ

„ŚLĄSKA OJCZYZNA POLSZCZYZNA”

FINAŁ

Opracowanie: Grzegorz Zarzycki

Chorzów 2002

Konkurs organizowany przy wsparciu finansowym Banku Śląskiego S.A., Urzędu Miejskiego w Chorzowie, Związku Górnośląskiego (koła chorzowskie), Stowarzyszenia Pracowników Huty Kościuszko.

Szczególne podziękowania dla Kwadratu Humanistycznego

i Państwowej Szkoły Muzycznej im. Grzegorza Fitelberga w Chorzowie.

IV Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie,

ul. Dąbrowskiego 34, 41-500 Chorzów, tel./fax 241-17-14, chorzowlo@poczta.onet.pl

XI KONKURS RECYTACJI W GWARZE ŚLĄSKIEJ

„ŚLĄSKA OJCZYZNA POLSZCZYZNA”

FINAŁ:

1. Dolny Monika – Gimnazjum nr 11 – Chorzów

Tekst: Górnik i diabeł

2. Dzierżęga Monika – Zespół Szkół Ekonomiczno-Usługowych – Rybnik

Tekst: Umarlówka

3. Faruga Zbigniew – Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Chrobrego – Pszczyna

Tekst: nasi ojcowie (tekst własny)

4. Głogowski Krzysztof – Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących – Ruda Śląska

Tekst: Maria Lelonek (Klachula Cila): Kule na mole

5. Janosz Marzena – Zespół Szkół Ekonomicznych – Pszczyna

Tekst: Alojzy Lysko: Mie jest Dorka [w:] A. Lysko: Duchy i duszki bojszowskie

6. Kaduk Sandra – Gimnazjum nr 1 – Chorzów

Tekst: Dorota Simonides: O świyntym Tadeuszu

7. Kozioł Aneta – Gimnazjum nr 5 – Chorzów

Tekst: Aleksander Halotta: Opowiastka o utopcu

8. Kratofil Marcin – Technikum Leśne – Brynek

Tekst: Dożynki w Laryszkowie (tekst własny)

9. Minas Rafał – Zespół Szkół Ekonomiczno-Usługowych – Rybnik

Tekst: Głupawy Maciek

10. Owsianka Monika – Liceum Ogólnokształcące im. Powstańców Śląskich – Bieruń

Tekst: Stanisław Ligoń: Dioboł się łożynił

11. Smolorz Katarzyna - Liceum Ogólnokształcące im. Powstańców Śląskich – Bieruń

Tekst: Józef Smolorz: Gospodorz Wancka

12. Sosna Joanna – I Liceum Ogólnokształcące – Mikołów

Tekst: U nos w Paniówkach (tekst własny)

13. Szeliga Marta – Gimnazjum z polskim językiem wykładowym w czeskim Cieszynie – filia w Karwinie

Tekst: Adam Wawrosz: Twardo Czepóń

XI KONKURS RECYTACJI W GWARZE ŚLĄSKIEJ

„ŚLĄSKA OJCZYZNA POLSZCZYZNA”

Lista nagrodzonych:

I miejsce: OWSIANKA MONIKA

II miejsce: DOLNY MONIKA

III miejsce: DZIERŻĘGA MONIKA

I wyróżnienie: MINAS RAFAŁ

II wyróżnienie: JANOSZ MARZENA

III wyróżnienie: FARUGA ZBIGNIEW

Monika Owsianka (I miejsce)

LO im. Powstańców Śląskich – Bieruń

Stanisław Ligoń: Dioboł się łożynił

Zdarzyło się kiejsik, że zastrajkowoł diaboł, a to skuli tego, że mu w piekle boło za gorąco! Chcioł się ździebko na ziymi łochłódzić.

Niy namyślajónc się wiela, wyjechoł z czeluści na powierzchnia. Idzie se tak, aż tu łoroz uwidzioł jakoś młodo i naprowda szykowno dziołszka. Przypomnioł se, jak mu to kiejś jego piekielni kamraci łosprowiali, że małżyństwo mo ponoć być niebym na ziymi… Wziyna go zhyntka spróbować. Czymu niy!…

Toż zaś niy zastanawiając się wiela, podszed do napotkanego aniołeczka i prawi:

- Dobry dziyń, piykny dzióbeczku! A czego to tak wcześnie szukosz po świecie?

- Szukom chopa – łodpowiado, szczyrząc zymby dziołcha.

- Ło to się dobrze skłodo – śmieje się dzioboł – bo jo szukom baby… A kiej się tak piyknie słożyło, to może by my się i smówili?

- Czymu niy – pado dziołcha i poczyno se tego prziypadkowego konkurynta łoglóndać, jak to godajom, łod stóp do gowy…

A coś ty za jedyn? – zapytuje.

- Ło, joch jest dioboł – łodpowiado skrómnie zapytany, i niy czekajonc łodpowiedzi dodaje z łostrożna: - Jak mie przyjmiesz za mynża, spyłniać ci byda wszystki twe życzenia, moc bowiym moja jest wielko…

Diobelskie to wyznanie łokropnie spodobało się dziołszce, tym bardziyj, że i uroda chłopa przyipadła jij do gustu. Niezadługo tyż a pobrali się.

Dziyń przed weselem dioboł pyto swojo łoblubiynica:

- Szczyńście ty moje, powiydz mi, co bych móg dzisioj dlo ciebie uczynic?

- Co uczynić? Słuchej: wesele muszymy wyprawić sute, takie jakiygo jeszcze świot nigdy niy widzioł. Jodła i picio musi być tela, co by wszystkie moje kamratki popynkały ze zazdrości… Idź i przyniyś wszystkiego: wina, gorzołki, likiyrów, rozumaitego miynsa, toctwa, ryb, no i wszelkich innych maszkiytów do tego…

Jak wicher wylecioł dioboł na miasto i za chwila przytargoł wszystko, czego se ino jego dzióbeczek życył. Weselne stoły aże uginały się łod nadmiaru jodla i trunku. Cóż z tego, kiedy młodo pani niy za bardzo była kontynt. A to miynso źle przyprawione, to za pieprzne, to za kwaśne… To samo z trunkami: gorzoła za słabo, a wino kwaśne jak łocet… Kręciła przyi tym dzióbym i wszelkiymi babskimi sposobami łokazywała swoje niyzadowolenie.

Dioboł zmartwiony chcioł swoja babeczka udobruchać, toż przyichlybiajonc się i nadskakując, pyto:

- Mój ty piykny dzióbeczku, czym bych móg uradować twoje zasmucone serduszko?…

- Czym? Pódziesz i przyniesiesz mi skarbiec złota.

Dioboł rypnął do dzwiyrzy i poszoł, choby mu wto papryki nasypoł. Zaniydugo tyż powrócił i przytargoł spory miech złota. Ale i tu dzióbeczek łokozoł swoja niywdziynczność.

- Toś mi tego ale przyniós! Dyć tego prawie tela, choby kot napłakoł… I kaj ta twoja diobelsko moc, kerom żeś się tak przechwoloł… zbiyrej się a gibko i przyniyś mi poradziesiónt piyknych szot i wszelkiego babsiygo stroju. Przeca jako twoja żoneczka miy mogą paradować w jednyj kiecce, na pośmiywisko ludziom.

I zaś poszoł dioboł i zaniedługo przydźwigoł spory miech, a w nim wszystko, czego se ino jego żoneczka życyła. Ale mosz dioble kropocz! – zaś źle. Bo to kiecczyska niymodne: tu niy podobo się kolor, sam zaś fason do luftu, przi tyj za mały fason z przodku, przy drugij za wielki na zadku, to złe, a tamto niedobre… Diobła aże skryncało z markotności, aże schud borok łod zgryzoty. Tańcowoł jak pudel wedle swyj babeczki i molestowoł, czym by jom móg zaś udobruchać. W końcu popuściła i pado:

- Niy mom nic, co bych se mogła zawiesić na karku, wrazić do uszów i na palce… Idź i przyniś mi złota, pereł, brylantów, kiere podniosom moja uroda… Chca mieć takie, co by moje kamratki z zowiści dostały morziska…

Dioboł lotoł jak łopyntany i znosił rozumajtych świcidełek, ale cóż z tego zaś wszystkiego było za mało i niy takie, jakie se ubzdurała… I tak dziyń w dziyń biydne dioblisko lotało, tropiło się i znosiło cuda, kiere jednak niygdy niy poradziły zadowolić diobelskiej żoneczki. Aż w końcu i jemu zabrakło ciyrpliwości. Kieregś dnia ryknął, aże zadzwiynczały szyby:

- Do pierona z taką babą! Dyć to gorsze jak som Lucyper! Ze skóry by możno wylyźć przyi takim jancykryście!…

A na to z czarownym uśmiychym łodpowiedzioł jego słodki dzióbeczek:

- Ło to mój luby, zrób mi ta przyjymność i wyskocz ze skóry, to dopiyro musi być zabawne… Wyskocz ze skóry, prosza, prosza!…

Dioboł niy doł se tego dwa razy pedzieć. Wyskoczył ze skóry, bo mioł już serdecznie dość tego ,,nieba na ziymi”. Prasnoł do dzwiyrzy, a kiedy znaloz się na dworze, tompnył kopytym w ziymia, kiero się rozstompiło i dioboł jak rakieta spuścił się nazod do piekła. Tam zaś gibko powrócił do kotłów i prosił, ach co tu dużo godać, błagoł Belzebuba, co by go przydzielił jako palacza do łoddziału dlo kobiyt…

Wiyrzcie mi, abo ni, ale łod tego czasu diobłu już nigdy niy zachciało się zakosztować tego zachwalonego ,,nieba na ziymi”, kierym jest małżyństwo.

Monika Dolny (II miejsce)

Gimnazjum Sportowe nr 11 - Chorzów

Górnik i diabeł

(Anegdoty ludu śląskiego)

Roz jeden sztygar kozoł górnikowi wymienić na sztrece stare sztymple. Robota to nieciężko, to sobie powiedzieli:

- Nie bydymy się tak dzisiaj uwijać, aby nom tej roboty sztarczyło do końca szychty. Bydymy robić po lekutku, a sztygarowi powiymy, iże sztymple trzymały się farońsko mocno.

A był między nimi taki młody karlus, kierymu i tego nie chciało się bardzo robić. To się pado tak:

- Jest ich tam za tyla, to oni baze mnie też skończą z tą robotą, a jo się bez tyn czas ździebko prześpiym?

I zarozki zaczon stękać, trzymoł się za barzuch i padoł:

- Słuchejcie kamracie, musza iść trocha na bok, ale jo zarozki wrócę.

A stary hajer którymu sztygar kozoł, aby dał kapke pozór przy tej robocie, padoł mu tak:

- Znom cie dobrze, jaki z ciebie miglanc. Wiem, iże ci dycki robota śmierdzi, ale ci to padom, nie siedź mi tam za długo, bo inaczej bydzie pas w robocie!

I poszeł sobie ten karlus i wyszukoł sobie takie miejsce, kaj się mógł spokojnie położyć i spać. Jak długo on tam społ, tego nie wiem, a on też nie wiedzioł, ale jak się obudził, zarozki pomiarkowoł, iże tu coś nie sztymuje. Wszedzie było tak cicho, to robota musiała być już downo skończono. Naro widzi, iże ktoś sobie siedzi przed nim przykucnięty na samym środku ganku.

- Och, ty giździe zasmolony – myśli sobie ten karlus – nie mógł on sobie iść kajś indziej?

I walił prędko naprzód, aby tamtemu przygodać trochę do rozumu. Ale jak już był blank bisko, poznoł, iże to żodyn kumpel, jeno sam diobeł. A poznoł go po rogach i że trzymoł w ręce koniec swego diobelskiego łogona.

- A ty co tu robisz, ty dioblo bezkurcyjo?

- He, he, he, he! Na ciebie tu czekom, ty faroński leniu! Zarozki cie zabiorę do piekła!

- No, nie być zaś taki gibki, bo w tej sprawie jo też mom coś do gadanio!

- Ano – zaśmioł się diabeł – jak mi odpowiesz na trzi pytania, to ci na dzisiaj jeszcze podaruję.

- Ano, to się pytej – padoł do diobła.

- Po pierwsze powiedz mi, co jest biołe, a jednak wygląda czorno?

- Och, to jest przeca takie lekkie pytanie. Górnik, jak pracuje, wygląda czorno, a jak się po pracy umyje, to zaś jest bioły.

- Ale z ciebie mądrala! Ale powiedz mi terozki: co jest najgłupsze na świecie?

- Najgłupsze na świecie, to chyba kawa.

- Jak to kawa? – pyto Dioboł.

- No widzisz dioble, to jest tak: ludzie polą zielono kawa, aby ona była czorno, a potem dolewają mleka, aby była bioło. Kawę warzą z cykoryją, aby była gorzko, a potym sypią do kawy cukier, aby była słodko. No, powiedz som, czy jest coś na świecie gupsze?

- Aleś to mądrze wyszpekulowoł – zdziwił się dioboł. – Ale terozki mi powiedz, jak długo żeś tam społ na tym spągu?

- He, he, he! – śmioł sie ten diobeł I już wyciągo ręka, aby karlusa porwać.

Troche się tym karlus zafrasowoł, bo to pytanie było naprowdę ciężkie, ale po chwili namysłu powiedzioł:

- Społech tam przez jedną zdrowaśkę.

- Co pleciesz? Jedną zdrowaśke? A nie pamiętosz, jak po ostatniej spowiedzi odmówiłeś w mig aż trzy zdrowaśki? Chodź ze mną do piekła!

- Po leku jeno, diablo bestyjo! Odmów tu jedną zdrowaśkę, a zobaczysz, jak to farońsko długo bydzie trwało!

Kręcił się tyn diobeł i kręcił, bo przeca jak to diobeł moiże rzykać? Potem pedzioł:

- Widza, iże z ciebie żodyn mamlas, jeno karlus fest! Ale pamiętej, na drugi roz pójdziesz ze mną do piekła!

Monika Dzierżęga (III miejsce)

Zespół Szkół Ekonomiczno – Usługowych w Rybniku

Umarlówka

Jak mój łojciec był małym synkiym, łogromnie rod przirglondoł sie robocie swojigo łojca, czyli mojego starzika, kiery był stolorzym. Roz łojciec łopowiedzioł mi tako dość śmiyszno, ale tyż pełno grozy historia.

Prziszła roz do niego sąsiadka i pado:

- Wiysz, Waluś, czuja, że już hnet umrza, a nie chciałabych, żeby moja czysto duszyczka w byle jakiyj skrzince sie poniywiyrała, pzreto zrób mi tako szykowno umarlówka i prziwieź mi ją do chałupy, a jo ci zaroz zapłaca, bo mom takiygo chłopa, co to czasym fest popije i jobych siy boła mu te piniondze zostawić, bo wiysz.....

Na trzeci dziń starzik wzion tragacz i cisom z tom trułą do Konwalinyj chałpy. Baba wyciongła z komody piniondze, zapłaciyła strzikowi, a do ojca padała:

- Przileć tu jutro syneczku, a joci dom 6 piętoków na żymła.

Ojciec niy mógł się już doczekać i zarozki rano do nij polecioł.

Klupie leko do dźwiyrzy i nic, klupie drugi roz i – nic. Myśloł se:

„pewnikiym chciała mnie wykiwać i teroz się zawrziła”. Już chcioł lecieć du dom, ale widzioł, że tam okna są niskie to tyż pozaglondołdo pojstrzodka. O mało się niy przewróciył ze strachu. Zwyrtnył się yno i przilecioł zdyszany do starzika:

- Starziku!!! Kowolino umrzyła. Leży na środku izby w trule!

Starzik yno pozaglondol i pado tak:

- Leć synku gibko a zawiadom o tym sąsiadów!

Zanim wszystkich oblecioł, starzik byli w drodze do Kowaliny. Wleźli wszyscy do siyni, a tam już baby po cichu rzykały. Łojciec tyż wloz do izby, pozaglądoł na ta umrzito i taki go strach ogarnoł, że musioł aż głowa obrócić w drugo strona. Blysnoł na ściana, atam było takiy wielkie zdrzadło, a w nim zaś ta umrzyto w trule! Blysnoł jeszcze roz, dyć ona łoczy otwiyro i powoli wyciongo długiy rynce, chyto siy pod boki głowa dźwigo i siodo jak na łóżku.

Toż łojciyc nic yno pyrsk do dźwiyrzi i buch na Konwaliny płot.

A w izbie baby już narobiyły wrzasku i pisku. Wszystkiy na roz cisły sie przez te wąskiy dżwierza, aż przewrociły najhrubszo baba we wsi- Waleska. Łojciec zaś ze zgrozą w oczach zdążył yno ryknąć: „Sądny dziyń”.

A starzik nic. Jak w kątku siyni stoli, tak stoją a im się bardzi ruszo.

Nic niy godajom yno czekają aż ostatnio baba z izby wyleci. A łojciec, boł blady jak wapno, czekoł co tyż z tego bydziy dali.

Łoroz widzi jak Kowalino w takich długich czornych szatach dźwigo się z ziymi i izdie ku tyj hrubyj Walesce.

Ta- jak ją zejrzała – momyntaliy i buch drugi roz na ziymia.

To już starzik niy zdzierżyli. Idom ku Rozali i ryczom:

- Słuchej! Coż to tyn narod tak dziwoczysz? Coż to wyprowiosz?

A ona tak wejrzała na ta truła, na te zdrzadło i padała:

- No, wiysz, Waluś, dyć żech musiała wiedzieć, jak to byda wyglondać w tej moji piyknyj umarlówce. Ubrałach siy jak na ostatnio droga, leglach się do tyj truły, podziwałach siy do tego zdrzadła, oczy mi się zawarły, zmorzyło mie i zdrzymłach się trocha.

Rafał Minas (I wyróżnienie)

Zespół Szkół Ekonomiczno – Usługowych, Rybnik

Głupawy Maciek

Jedna baba miała synka, nazywoł się Maciek. A boł on trocha przigupawy. Jak to się po noszymu godo: ni mioł wszyskich w doma. Pewnego rozu – jak już boł taki chop prawie do żyniaczki – pado matce tak:

- Mamulko, jo bych się chcioł łożynić.

- A dyć się Maćku żyń! Żyń się!!! A kogoś się łobroł?

- No ta Matylda, co po somsiedzku miyszko.

- No toż dobrze, łożyń się.

No i Maciek się łożynioł. Za miesionc urodziła mu ta jego baba dziecko. Maciek taki uradowany, że tak wczas łojcym zostoł, poszoł do tyj izby kaj jego Matylda leżała, dziwo się i nie wiyrzy, bo przy nij leży taki mały, szykowny murzinek. Na to Maciek się pyto:

- Jak się to Matylda stało? Przeciyż jo żech je bioły, tyś bioło, a tu dziecko czorne?

Ale pielygnierka, co tam była, pado tak:

- Wiycie, co? To się stało tak: tu na tym łóżku kole łóżka waszej baby, leżała Murzinka, łona tyż dziecko urodziła. Wasza kobiyta ni miała swojymu dziycku dać co pić, to my podsadzili do tyj Murzinki te wasze dziecko. I te jak się ino napiło, to za trzi godziny już było czorne.

- A, no to dobrze.

Prziszoł Maciek du dom, i już od dzwiyrzi ryczy:

- Mamulko! Ale mom piyknego syneczka!

- Ja? Tak pryndko?

- No, pryndko to było – powiado Maciek – ale wiyszi, za to je cołki czorny.

- Czorny?! A jak to się stało, że je czorny? – pyto się matka.

- No wiysz. Kole moij staryj leżała Murzinka, a moja staro ni miała dać co pić tymu swojymu dziycku, toż podsadzili go tyj Murzince. I jak się tyn mlody napioł, za trzi godziny już boł czorny. I tera je takim małym, fajnym Murzinkiym.

- Ja, to je możliwe – powiado matka – Bo jak tyś się urodzioł, to jo tyż nie miała dać ci co pić i podsadzili my cie pod krowa. I terozki urosło z ciebie taki ciela głupie.

Na trzeci dziyń Maciek pado:

- Mamulko, dejcie mi konia, pojada do miasta po kolybka.

Zajechoł po ta kolybka i prziwioz ich aż dwanoście. Jak to matka ujrzała, jak ona się znerwowała, a rykła na niego:

- Coś ty zrobioł? Dwanoście kolybek?! Dyć ci na dekile chyba co padlo?!!! Na co ci aż tela?

- Ha! Mamulko, a jak bydzie kożdy miesionc jedno przibywać, to się kolybki przidajom, bo nie byda co miesionc po nastympne jeździł.

- Ty gupi – powiado matka – A czy ty wiysz, czy to je twoje dziycko?

- Mamulko!!! Wyście som fes mondrzi, ale terozki rocji nie mocie wcale. Bo jak się krowa kupicie, a ta krowa wom się łocieli, to się tyż nie bydziecie pytać, czy to je wasze ciele, ni?!

Marzena Janosz (II wyróżnienie)

Zespół Szkół Ekonomicznych – Pszczyna

Alojzy Lysko: Mie jest Dorka

Mie jest Dorka. Nazywom się Sojka, ale Sojcyno mi wszyscy godajom. Jo tu przyjechała już drugi roz, bo mi się podobo to śląski godani. I Wy tukej tyż mi się podobocie.

Toż witom Wos piyknie… Wiycie, jo jest z Bojszów. Kaj to jest, to już cheba wiycie. Nasza wieś leży blank blisko Wos hutnioków. Ino pół godziny jazdy autokiem.… Ale u nos jest piyknij niż przy hutach… U nos jest, jak nikaj na świecie. Patrzcie, tu płynie Wisła, tu Gostyń, tu Korzyniec, a tukej Pszczynka… A my w samym środku. Naokoło lasy, pola, łąki. A nad nami modruśki niebo. Żeby niy ty wysoki kominy nad lasami, żyli by my se tam, jak w raju…

Ale niech tam stojom ty wysoki kominiska. Naszym rajym som te nasze pieśniczki, kiere se śpiywomy. Wiycie, jak to jest piyknie, kiedy se człek na frasunek zaśpiywo!

Naszym rajym są te duszki bojszowski, kiere siedzom bele kaj: to pod mostym na Młyńskij, to kaś w jagodzinach w lesie, to na górze pod krokwiom.

Mojimu bratu Augustowi się roz taki jedyn pokozoł. Tata wymiatali komin. A wiycie czym? Chycili najmłodszego Pawełka, zawiązali go do miecha i tym Pawełkiym tak w tym kominie rańdziyrowali. Tam a nazod. A jak komin wypucowali, to tyn Pawełek wyskoczył z miecha na plac. Czorny jak dioboł… A tu idzie August ze zolyt… Jak ujrzoł czornego Pawełka, to myśloł, że to czart i … nazod ku wsi…

Ale naszym najcudniejszym rajym jest ta nasza pszczyńsko natura. Przyjedźcie do nos połoglądać! Przyjeździe do naszego starego parku na dobre książynce piwo, abo do jedlińskiego zomku, kaj straszuje, abo pod Korzyniec, kaj jo za młodych lat pasała krowy. Wiycie, jak tam jest piyknie!

Niyroz se przypominom te młode lata przy krowach. W niedziela, jak przyszlo wyganiać te krowy, to my dziołchy się fajnie wyrychtowały. Łoblykły se fajnie wyfołdowane kiecki, zopaski wybiglowane na listki. Przywdzioły my se jakle z pultami. A włosy my miały piyknie zaplecione na jedyn ruby warkocz ze śniorkami i byndlym na końcu.

Żynymy te krowy pod Korzyniec, a krowy momy czyste, wymyte. Bo się godało, jako krowa, tako dziołcha. Tam pod tym Korzyńcym to my się ale naśpiywały… Wyśpiywały my wszystki pieśniczki.

A pod wieczór przychodzili do nos chłopcy. Byli jak świyce. Fajnie łoszczyżyni, na hersznit. Mieli biołe oberhymdy, bindry, westy, w kapskach mieli zygarki z kietami. A galoty mieli wybiglowane na kant, że się urżnąć szło.

Byli lod nos starsi. My były pra jeszcze smarkule. Łoni nom bele co plotli, a my ze wstydu spuszczały łoczy na dół. A boły my się! My myślały, że jak nos kiery pocałuje, to zaroz bydymy miały dziecko… Taki my były wtynczos gupi… Mode i gupi.

Teroz dziołchy same przewracajom łoczami. Same nadstawiajom chłopcom gymby i niczego się niy bojom… Teroz świat jest mądrzejszy, ale daleko mu do tej downiejszej piyknoty. Wtynczos tyn świat był jakiś weselszy.

Zbigniew Faruga (III wyróżnienie)

LO im. Bolesława Chrobrego, Pszczyna

Nasi ojcowie (tekst własny)

Urodziłech sie na Śląsku i mom se to za coś! Bo tym Śląsk to niy jest taki zwykły kraj. Jak sie zno historio, to sie wiy, że niyroz sie ło niego bili, kożdy go chcioł mieć i cyckać, kożdy chcioł panować nad jego pokornym i robotnym ludkiym.

My, Ślązoki byli już niy pod jednym butym, byli my łobleczyni niy w jedyn ancug, rozkierowali nami króle, cysorze, firery i prezydynty. Jedni nos szanowali i szczycili sie, że majom tako perła, drudzy nos tępili, zamykali nom gymby, łokrodali ze wszystkiego. I co dziwne – i jedni i drudzy fest popłakiwali, jak nos ino utracili. Niy mogli przeboleć, że ta perła dali se tak lekko wydłubać z korony.

To niy jest taki zwykły kroj, jak se wtoś myśli. I jo miołech to szczyści, żech sie w nim urodził i w nim żyja. Jo sie jeszcze nigdy za niego niy musioł wstydzić, choć w gazetach czytom to i tamto. Jedni dzisioj, jakby mogli, to by wystrzygli tyn nosz kroj z map i wyciepli ku biołym niedźwiedziom. Ale jich trocha wstyd przed światym.

Bo jo, co sie ino nowego o Śląsku dowiaduja – jest żech wiykszy. Jo ludkowie rosna, jak sie ucza tego Śląska!

Przykładów daleko niy byda szukoł, żeby wom to udowodnić. Moja rodzina wezna i wom przedstawia. Wiela to podżyli nasi przodkowie i niy dali jednak się złomać. Prześladowali jich, a nasi se swoji myśleli i po swojimu robili.

Godali mi babka Monika – babka z maminej strony - jak to piyerwej było. Był tu Niymiec – to nos ponoś mieli za Poloków. Była Polska – to patrzeli na nos krzywo jak na Germanów. Ani jedni, ani drudzy niy chcieli słyszeć, że my są stąd, że łod wieków to jest nasza ziymia, że my są Ślązoki.

Niy poradzili nom tego wyboczyć, że my jim niy łoddajemy całego serca. Że ino momy to serce do siebie, dlo swojej rodziny, swojij wsi...

Tak mi to godali babka Monika.

Jak sie zrobiła drugo wojna, jich brata – Ludwika wziyni do niymieckigo wojska. Chcioł – niy chcioł, musioł sie brać. W marcu 1942 roku wzion kuferek do ręki, łobłapił mama za nogi, siostra Monika pościskoł i wyszeł z chałpy. Jeszcze w Pszczynie, jak wsiadoł do cugu rodzinie powinhowoł i razym z setkami innych pojechoł w świat. Ale czymu w Kobiórze wyskoczył z pociągu? - żodym se niy umioł tego wytłumaczyć. Może se przypomnioł ta pieśniczka, kiero matka mu zawdy śpiywali:

„O, mamulko, mamulko, piykne syny mocie,

Weznom wom jich na wojna, mieć jich niy bydziecie.

Weznom wom jich na wojna, ku miastu Berlinie

Bydziecie wy płakali, bydziecie wy wołali, wróćże mój synie.”

Pora lot babka ukrywali Ludwika. Dzielili sie z nim jedzyniym, bo to jedzyni było bez wojna na kartki. Nosili mu ciepłe łodziyni. Rozglądali sie, żeby go wto niy wyzdradził. Pora lat przeprowadzali go z jednej do drugij kryjówki, żeby mu ratować życi.

Ale roz mieli pecha. Ludwik ukrywoł się w jednej stodole na Frydku. Babka Monika jako dziołszka nocami lotali tam do niego bez lasy. I roz se zawahowoł na niom szandarm Peterko. Jaki to był gizd – człowiek, to by wom jeszcze niekerzy starzy we Frydku, abo na Miedźnej dzisioj pedzieli. Zawahowoł se przy tej stodole i jom capnął.

Ani sie niy spomiarkowała jak sie znodła w pszczyńskim hereszcie. W hereszcie znod sie tyż tym ukrywający się brat. A jich matka, czyli moja prababka, jak sie ło tym dowiedzieli – to jim pękło serce z lankom. Umarli.

Co tam wystoli w tym hereszcie! A ino przesłuchy, a ino jich bili, mynczyli. Niy mierziło jich to, że jich bracio August i Franek byli w Wehrmachcie.

Ale ta dziołszka Monika – moja babka, niy była tako gupio, jak se łoni myśleli. Trzymała się w tych zeznaniach jednego i tego samego:

- Nosiłach jedzyni... To prowda. Nosiłach łachy – to tyż prowda. Bo mi mama kazowali. Musiałach to nosić!

Zwaliła wina na swoja matka, kiero już niy żyła. I tak puścili jom z tego heresztu. Boli sie ło swoja skóra, bo pod Krakowym biła już rusko artelerio. A Ludwika przewiyźli do Wiednia. Jak sie ukrywoł po tych stodołach i chlewach – fest przemorz. Przemroził nogi i sie mu wpitwała gangryna. I cóż – noga trza było ująć. Chnet też Pon Bóog łodjon mu i życi. Kaś tam w tym Wiedniu pominom, ani żodyn niy wiy kaj. Stracił sie jak kamiyń we wodzie.

Niy inaczyj było w rodzinie dziadka Johana. Tam droga krzyżowo. Trzech zaciągli do niymieckiego wojska. Żodyn niy mioł łodwagi zdezerterować. Kożdy sie boł, żeby rodziny niy wywiyźli do Auschwitz. Jedyn był w Norwegii i straćnie tam morz w tych lodach i śniegach. Drugi był we Francji i tam podł w górach Ardenach. Przed wojskiym mioł się żynić, borok wszystko se już pokupił do weselo: ancugi, strzewiki, koszule... Nawet już mioł piestrzonki! Cóż kiedy niy mioł szczyścia. Zamiast z lipstom – nabroł śłubu ze śmiertkom.

A tyn mój dziadek był strzelcym górskim na Kaukazie. Pisoł w listach, że bez szkła widzi tyn najwyższy szczyt – Elbrus. Prosił Boga, żeby ino przeżył, to bydzie mioł co łopowiadać wnukom. Uprosił i przeżył, ale zanim przyszeł nazod do Jonkowic – swoji wyciyrpioł. Był ranyy i wieziony pociągim do Niymiec. I to mu uratowało życi...

W tym jich rodzie był jeszcze jedyn wojok - Józek. W 1938 roku jako malowany polski ułan służył na kresach pod Wołkowyskiem.

Wloz Hitler i ułan z Jonkowic obstoł sie do niymieckij niewoli. Cało wojna siedzioł w stalagu Kolberg. Bracio co służyli we Wehrmachcie próbowali go z tego stalagu wyciągnąć. Ale kaj tam! Musioł robić za niywolnika. W 1945 roku jak wleźli tam ruscy oswobodziciele, chcieli tego Józka rozstrzylać. Cud chyba sprawił, że się uratowoł.

Tyn mój dziadek Johan i ta Monika – moja babka po wojnie zrobili weseli. Z tego jonkowskigo gniazda wywodzi sie moja mama.

Zaś tata wywodzi się z Góry. Padziadka Raszki na siła wcielili do niymieckigo wojska i zagnali na wschodni front. Zginął tam pod Orłym. Czy tam ma grób – niy wiymy. Toż tata zrobił mu taki symboliczny grób na smyntorzu w Górze. Chodzymy tam kożdego roku na Wszystkich Świyntych i zapolomy świyczki.

Prababka Jadwiga – zostali sami z kupkom dzieci. Łoni niy robili, a harowali żeby te dziecka jakoś wychować. Niy wydali sie drugi roz, bo fest pszoli swojemu chopu, a dzieckom niy chcieli sprowadzać drugigo łojca.

- Drugi łojciec, nigdy niy bydzie jak piyrwszy! – tak godali.

Z tej Jadwidzynej kupki wyśli babka Bronka. Ledwie skończyli szkoła – pośli szukać roboty. Po wojnie była biyda, ale roboty niy brakowało. Toż babka znodli ta robota na koleji. Te kierowniki sie wtynczas niy pytali, czy tyż już mosz łosimnoście lot, czyś ty synek, czy dziołszka – ino do roboty! Bo ludzi do robót wtenczas trzeja było. A chłopów po wojnie brakowało. Jedni poginyli, jedni byli jeszcze w ruskich niewolach, w łagrach, a ci co przyszli robili w hutach, abo na grubach po 12 godzin.

Toż tak tymi Ślązokami wszyndy wyciyrali. Na koleji tyż. I na tyj koleji babka Bronka poznali dziadka Józka Farugi. Mieli podobne życiorysy. Dziadek, jak mioł 14 lat, poszeł do górzańskiego dwora furmanić wołami. Łoroł nimi, rozwoził furom karma do ryb po stawach. Jak trocha stwordniał chycił sie roboty w hucie Beloba w Katowicach. Sie trocha przeliczył z tom hutom. Robota w hucie to jest robota byś się cały upiyk. Piło sie woda, łociyrało gymba szmatom, kiero trzymało się w zymbach. Bo w rynkach trzeja było trzymać łopata. Dobrze, że ta mordynga dla dziadka trwała ino 3 lata.

Jak sie dziadek babka Bronka wziyni, chcieli mieć robota bliżyj. Toz sie chycili gruby w Jawiszowicach. Jeszcze trzydzieści lot tam przerobili! Może robiliby jeszcze dłużyj, kiejby jich niy wygonił dochtor.

- Pylica mocie, panie Faruga – tak jim powiedzioł i wygnoł jich na rynta.

Józek i Bronka z Góry, Johan i Monika z Jankowic – to moji dziadkowie, ło kierych żech wom łokludzoł. Łod nich sie wzyni moji rodzice - tata Andrzej i mama Lidia. Som równikami z 1954 roku. Żeby nos wychować i wyuczyć, oboje muszom ciyżko robić. No dobrze że majom robota. Z mojim bratym szanujymy jich. Pomogomy jim, jak ino poradzymy.

Rodzice chcom, aby my się wysoko kształcili. Pradziadkowie poniewiyrali sie na wojnie, dziadkowie od rana do wieczora harowali, rodzice troche łodbili sie łod dna – to my muszymy sie uczyć, aby nami żodyn niy potrącał. Muszymy wykształcić sie, aby śląskij ziymi przynosić chluba, żeby nasze dzieci tyż niy musiały sie wstydzić nos jak my sie niy wstydzymy naszych łojców tego naszego kochanego Śląska.

Krzysztof Głogowski

Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących – Ruda Śląska

Maria Lelonek (Klachula Cila): Kule na mole

Poleku widać, że momy podzim na karku. Niekiere stromy strojom już blank sagate. Czekajom aż śniyg ta jejich golizna przikryje. Na dworze psota się zrobiyła, jak bez jesiyń – wiatrzysko, dyszcze, chłody i przimrozki co rano. Kiedy się wyłazi z chałpy, trza się pieronym gacić, żeby potym niy szczyrkać zymbami z zimna. Tak to już teraz bydzie aż do samyj wiosny. Trocha luto, bo tych ciepłych miesięcy przipodo nom w roku doprowdom maluśko.

Jeszcze dwa tydnie tymu niy boło tak nojgorzij. Łoblykać szło prochowce abo sztofowe jakle. Prziszoł jednak taki dziyń, że musieli my już z Erwinem wyrojmować ze szranku zimowe lonty, a powstrykać te latowe. Zaczyli my robota łod samego rana. Kretonioki z popeliniokami czekały na boku wyprane i wybiglowane. Najprzód jednka trza boło powyciągać rube mantle, cwipry i jopy. Ledwie my łotwarli szrank, zaczło nam coś furgać przed łoczami. Najprzód myślołech, że coś z moimi brelami jest niy richtich. Przepucowałech szmatkom szkła, ale to tyż nic niy pomogło – maluśkie, biołe farfocle dalij miołech przed łoczyskami. Dopiyro Erwin bliżyj się tymu przijrzoł i spomiarkowoł, że to som mole, kiere bez lato w szranku się zalągły. A wszystko skirz Erwinowego mantla. Pora lot tymu upar się na niego w sklepie. Mantel – jak mantel, podobny do inkszych. Mioł jednak pelcowy kragiel. I tego kragla prawie się Erwinowi zachciało. Teraz bydzie ale mioł! Mole zrzymcigajom tyn jego wielmożny kragiel dokumentnie. Erwin tak się wnerwiył, że aż szpetnie zaklon. Drabko wyciągnoł mantel ze szranku i bez brele zaczon się mu długo prziglondoć. To głoskoł pelcowe kuczki, to zaś przybiyroł w nich paluchami, a wszystko tymu, żeby wymacać, wiela szkodniki zmaszkeciły mu tego kragla. Na szczęście niy zeżarły wiela. Ale i tak Erwin ło mało wścieklizny niy dostoł. Przezywoł na mie i na cołki świat – tak jakby tyn jego diosecki kragel boł nojważniyjszy w życiu. Zaczolimy przeciepować, że niy zrobiłech nic, żeby moliska się w łachach niy zalągły. No toć, że nic niy zrobiył! Ale łon tyż przeca nic niy zrobiył. Za starego piywry, jak niy boło jeszcze sztucznych sztofów mojego starka, a potym mamulka, wrażowały dycki do szranków kule na mole. Przi nich żodno gadzina niy miała prawa się zalągnąć. Jo tyż bez pora lot wstrykiwołech je między lonty, ale łod czasu, jak ludzie w kościele zaczli się łod nos cofać – wyciepłech kulki na hasiok. Ktoś mi potym doradziył, że na mole lepszo łod naftaliny jest rusko gazeta ,,Kraj Rad” – styknie położyć dwie, abo trzi we szranku i moty się roz – dwa wytracom. To boła richtik prowda. Dugi czas pomogały mi te gazety. Teroz już niy idzie ich kupić we kioskach, a inkszych takich smrodlawych gazet niy drukujom. Szło tyż downij znojść na torgu bagniyńć. W szranku łod tego zielska woniało piyknie, a moli ani gopyrt. Możno już dzisiok tyn bagniyńć niy rośnie, bo nikaj go dostać niy poradziłech. Je prawda – do sklepów naskludzali połno zagranicznych ,,antyżradeł”, ale jakoś im niy dowiyrzom. Niy mo pedzane, że to co drogie i zagraniczne, prawie musi być dobre. Jednakowóż niy mom inkszego wyńścio – musza je kupić i spróbować, inakszy Erwin mie zeżere skirz tego swoijgo pelcowego kragla. A z nim przed zimom wola niy zadziyrać.

Sandra Kaduk

Gimnazjum nr 1 – Chorzów

Dorota Simonides: O świyntym Tadeuszu

Była roz jedna szwoczka. A to jest prowda, bo to się tu, pod Górą św. Anny zdarzyło, pra. No i ta szwaczka słyszała, że jak ino kiero kobieta chce mieć męża, to najlepiej rzykać do św. Tadeusza Judy, bo on jest od spraw beznadziejnych.

No i kupiła se obrazek, powiesiła go na ściana, zawiesiła tam i wazonik z kwiotkami i co rano rzyko:

Święty Tadeuszu Judo,

Zrób jakieś cudo.

Dej, bych się wydała

Byle bych ślub miała!

No i tak rzykała każdego ranka. No, ale dyć upłynęło dwadzieścia lot, panna jest już przed pięćdziesiątką, a tu po chłopie ani widu, ani słychu. Rozgorszyło ją to i jak miała urodziny, zaś rzykała, ale jak se do głowy to wziena, to ją tako srogo złość chyciła, że chyciła tyn obrozek i wyciepła go przez okno. No a szeł tam prawie pod oknem jeden panoczek, co paryzole naprawioł. Dostoł tym obrazkiem w łeb. Rąbło go to, że tak lekkomyślnie szlo by człowieka zabić. Spojrzoł w okno i polazł tam do tej szwoczki:

- Co to kobieto robicie, chcecie człowieka zabić? Drogo wos to będzie kosztowalo, bo idę na milicję i do pogotowia!

A szwoczka lamentuje, a płacze, już wolała mu głowa sama zaopatrzyć, krew umyć, szkło wyciąć. No i jak mu ta głowa zaopatrzyła, to on:

- A czemu to wyciepliście takiego świętego. Przecież do świętych się trzeba modlić, a nie ich oknem wyciepować!

To mu szwoczka pedziała, że pełne dwadzieścia lot rzykała, ale na darmo. No i skończyła opatrunek, a on pyto, czy mu jutro też to zrobi.

- Ja, zrobia wom, a ten knefel to wom też przyszyja, bo mocie oderwany!

No i tak chodził, aż do zapowiedzi przyszlo, a jak był ślub, to ona padała:

- A widzisz, święty Tadeuszu, nie chciałeś po dobroci, toś musioł wysłuchać po złości!

Aneta Kozioł

Gimnazjum nr 5 – Chorzów

Aleksander Halotta: Opowiastka o utopcu

Pomiędzy Bogucicami a Małą Dąbrówką, dużo lot temu nazod, rozlywoł się festelny stow, kiery przedzielała grobla przejezdno na szyrokość dwóch wozów, wybudowano przez niejakiego Koniarka, bogatego siodłoka z Dąbrówki, kiery dostoł pozwolenie łod mysłowickiego grofa Maroszewskiego

Ten siodłok Koniarek, nie dość, że talarów mioł pelno krzynia, to jeszcze tak się łaszczył na pieniądze, że pobiyroł „groblowe” łod tych ludzi, co przyjżdżali przez ta grobla.

U tego Koniarka miyszkoł na komornem niejaki Bufon, kiery był wielkim miglancem i z koncyndrowanio ino żył.Zamiast chycić się jaki uczciwy roboty, to ten pierzyn woloł być za „jakuba”, chodzić po domach i jeździć po łodpustach i sprzedować sicherki, szpendliki, igły i knefle, a jak zarobił trocha grosza, to zaroz właził do szynku Koniarka i wszystko przepijoł.

Ten Buro mioł na miano Ignac i zawsze na swoje imieniny chodził do kościoła, aby trocha porzykać.

Jednego dnia, jak był w kościele, ujrzoł bardzo gryfno frela, kiero stoła pod filorem i piyknie śpiywała „Te Deum laudamus”.

Po nabożeństwie poszoł za nią, aby dowiedzieć się kaj miyszko i czyjo łona jest. Dowiedzioł się, że to cera łod stary Wróbliny, kiero była za chałupniczka i żyła ze strychowanio pończoch, fuzekli i rękawic z łowczej wełny.

Ignac zaczął podglądywać obydwie baby, ale jak sie łone spomiarkowały, wyloły mu kibel pomyji na łeb.

Spieronowoł je wiela ino wlazło, ale podglądania nie zaprzestoł.

Dowiedzioł sie, że łobydwie co czwortek pięką chlyb w starym piekarnioku, co stoł niedaleko „boży męki”.

W tym czasie siodłok Koniarek wyciepnął Ignaca z miyszkania, bo ten łod roku nie płacił za komorne.

Wol nie wol, Ignac musioł szukać dachu nad głową i wybroł stary piekarniok.

Był to budynek murowany, z wypalony cegły, szyroki na sztyry sięgi a wysoki na dwa chłopy, a w nim stoł wielki piec do pieczenio chleba i kołocza, postawiony z kamienia i cegły. Przy łoknie, na ubity ziemi, stoł stół z gołych desek, ło wyheblowanym blacie, na kerym kobiyty wyrobiały ciasto i kulały je na bochenki. Pod tym stołem leżała pękato dziyżka, deklem przykryto, a na ścianie wisiały łokrągłe słomionki.

Na piecu pod samym dachem, Ignac położył stary stożak, wysztopowoł go słomą i mioł prykol jak trza. Potym zloz na ziemia i z radości zacznął na rękach i pora razy wykopyrtnął koziołka.

Robił to zawsze, jak udało mu sie doprowadzić do końca jakiś plan albo cosik nowego wykombinować.

Na drugi dzień, ledwie kokoty zaczły pioć, baby i dziołchy przylazły chleb piec. Była między nimi i cera łod Wróbliny, Waleska, na kiero Ignac mioł pierzyńska chrapka.

Baby, jak to baby, zaroz zaczły rozprawiać ło roztomajtych rzeczach, ło utopcach, topielicach i dziworzonach.

Staro Klajnka zaklinała się, że naprowda widziała utopca, kiery siedziół w pobliskim stawie i palcami rzęsa zbiyroł, by ją zjeść.

- A jak łon wyglądoł?- spytała młodo Rozlo łod Mazurki - był łod gryfny, czy szpetny?

- Jego gęby żech rychtych nie widziała, bo kudłami i trowskiem była zasłonięto, ale muskla i plecy to mioł festelne.

- A przyrodzenie tyż mioł?- spytała Waleska i zaroz zaczerwieniła się pod same uszy.

- Jo tyż była ciekawo łobejrzeć. Na pewno musioł mieć, ino że nie było widać, bo pod brzuchem we wodzie stoł.

- A baby utopce tyż som?- znowu spytała Rozla.

- No toć, baby muszą być wszędzie i u nich tyż som, godają na nie dziwożony, a niekiedy topielice.

- A widzieliście jako?

- No toć żech widziała.

- A kaj?

- Wele Gliwic, we Wójtowy Wsi. Jak żech jeszcze była dziołchą, to chodziłach prać pranie do taki wielki sodzowki, tam żech piyrwszy roz łobejrzała dziworzona.

- Jaka łona wyglądała?

- Szkaradno! Cycki to miała takie srogie jak zagówki, brzuszyszko i rzyć łokrągłe jak bęben łod starego Midlejki, łeb rozczochrany i calusienko łopaprano marasem.

- A topielice?

- To są przeważnie młode baby, kiere sie potopiły, a były karmiące. Łone to przez cały dzień ino płaczą, bo im się cni bez dziecka, kiere zostało w doma i ino słoneczko sie kryje i zaczyno się robić ćma, trza położyć na na brzegu wody to ji dziecko, to łona wtedy wylezie z wody i dziecku do pić.

- Jo to bych tak chciała widzieć utopca - łodezwała się Waleska, cało zaczerwieniono.

- To musisz iść pod wieczór nad bogucki stow, wlyź do tataraku i zaśpiywać jako fajno pieśniczka, to wtedy utopiec wylezie z wody.

- A potem co trza robić?

- Dać mu jeden krepel, bo łon pierzynem jest maszkietny.

- Spróbuja – łodpedziała Waleska i zaczła kulać chlyb na desce.

Ignac, kiery siedzioł na piecu i wszystko słyszoł, śmioł sie w duchu. Cały czas musioł leżeć cicho, by baby nie spomiarkowały, że ftoś je podsłuchuje.

Jak ino wsadziły łobkulane ciasto do słomionek i postawiły niedaleko pieca, aby sie dobrze wysuszyło, poszły do dom, by gowiydż łoprzątnąć, Ignac wylozł wtedy na dwór i poszoł sie przejść nad bogucki stow. Pod wieczór przylozł jeszcze roz. Siednął se na przewrócony byrce i zaczął kombinować. Musioł wykombinować cosik nowego, bo pośmioł sie pod wąsem i fiknął dwa koziołki z uciechy.

Ściepnął z siebie wszystkie łachy i po nagu wlozł do wody, narwoł dużo wodnego zielska, łopaproł sie szlomem i marasem, głowa przykrył wodną mertą, zaś przyrodzenie wielkim liściem z róży wodny i już był podobny do utopca. Wlozł w tatarak i czekoł, aż przylezie Waleska.

Słoneczko sie już schowało za byrki boguckiego smentorza, żaby kumkały głośno, kopruchy brzęczały i festelnie gryzły, a Ignac siedzioł pod kark we wodzie i czekoł.

Nagle łod strony grobli dało sie słyszeć piykne śpiywanie Waleski. Ignac wylozł na płycizna, upaproł sie jeszcze więcy i podlozł ku ni.

Waleska jak go łobejrzala zrobiła wielkie łoczy i to z ciekawości, i ze strachu, ale udowała, że nic se z tego nie robi, śpiywała dali i bez ustanku taksowała utopca, kiery już sidnął se kole ni i głoskoł ją po kolanie. Widać, że znoł sie na rzeczy.

Jak Waleska skończyła spiywać, chyciła Ignaca pod broda i pado do niego:

- Z ciebie to gryfny utoplec! – Rozumiysz ty po ludzku?

- Hmm! – stęknął Ignac i pokiwoł głową.

- Podobom ci się?- spytała dali.

- Hmm! – jęknął Ignac, bo już go coś mierziło i energio rozsadzała.

- A chcesz dzióbka?

Ignac się już nie łodezwoł ino dobroł sie do Waleski, kiero była z tego tuplem kontenta, a po wszystkim skoczył do wody, doł nurka i popłynąl na drugi brzeg, kaj mioł swoje łachy. Loblekł sie gibko i ucieszony fiknął koziołka i zaczął chodzić na rękach, potem poszoł do piekarnioka, by sie dobrze wygrzoć i wyspać.

Waleska zadowolono, że ją utopiec galanto wyściskoł, cisła ku swoji chałpie.

***

Na drugi dzień Ignac wybroł sie w świat do Mikołowa, by tam na jarmarku sprzedować szpendliki, sicherki, igły i knefle. Po roku wrócił nazod do Dąbrówki i zajrzoł pod chałupa stary Wróbliny.

Stanął pod łoknem, ale żodno z bab nie poloła go pomyjami tak jak to downi było. Zaklupoł do dźwiyrzy i wlozłdo izby, by sie rozejrzeć.

W rogu stoła kolibka, a przy n Waleska, trocha już zbiydzono, robiła na drutach długo babsko pończocha, a staro Wróblino skrobała kartofle.

Pochwolił Boga i spytoł sie:

- Szpendlików, igłow, sicherek i knefli nie trza wom?

- Niy! – odpedziała Wróblino.

- A chłopa w chałupie nie potrzebujecie? – pytoł dali.

Łobydwie baby popatrzyły na niego spod łoka i nie łodezwały sie wcale.

- A łojca do tego bajtla, do tego małego utopca nie potrzebujecie?

Teraz dopiyro Waleska spokopiła wszystko.

***

Na drugi dzień Ignac z Waleską dali na zapowiedzi, a po śtyrech tydniach mioł sie łodbyć ślub. Dzień przed ślubem młodzi poszli do spowiedzi, bo tak nakazuje prawo kościelne. Z nimi poszła tyż Wróblino.

Piyrszo do słuchatelnicy podeszła Waleska, a zaroz za nią Ignac, a Wróblino na końcu. Ludzi w kościele nie było, ino trzy stare babki, kiere drzymały w ławkach. Jak Ignac już zostoł rozgrzyszony i łodeszoł łod konfesjonału, zapomnioł, ze jest w kościele i z wielki uciechy fiknął dwie koziołki i stanął na rękach.

Jak to łobejrzała staro Wróblino, to aże jękła ze strachu, że tyn jej zięc tako srogo pokuta dostoł. Jak klękła do spowiedzi, to zaroz powiedziała do księdza:

- Czcigodny kapelonku, nie dowają mi łoni taki srogi pokuty jak temu, co był przede mną, bo wiedzą łoni, jo tak nie umia, boch już za staro i do tego jeszcze jest żech bez galot, a to by była wielko gańba dlo mnie.

Kapelonek, chociaż chcioł zachować powaga, nie mogł i musioł sie pośmioć.

***

Wesele było skromne, ale wesołe. To co mieli to zjedli i wypili, potańcowali i pośpiywali. Łod tego czasu bajtel łod Waleski mioł rodzonego łojca. Ignac sie ustatkowoł, capnął fajno robota za celnika przy grobli i łodbiyroł myto łod przejeżdżających gospodarzy i handlyrzy.

Marcin Kratofil

Technikum Leśne – Brynek

Dożynki w Laryszowie (tekst własny)

Chciołbych wom pedzieć dziosiej, jak wyglondajom u nos dożynki. Som łone na poczontku września, jak wszyjscy skończom żniwa. Jakieś dwa tydnie przed tym wszyskie baby zaczynajom robić korona, bo łona jest tukej nojważniejszo. Szykujom się do tego jeszcze przed żniwoma. Idom wtedy z kosokami na pole nacionć kłosków. Potym suszom te łociypki we stodołach. Na ta korona kożdo z bab przinosi to, co ma w doma: a to srogie tomaty, a to gruszki, jabłka, ćwikła, majskolby i wszysko inne, co na polu urosło. Młode dziołchy zaś sprzontajom w kościele, strojom go, żeby jak nojfajnij wyglondoł.

Dźyń przed dożynkoma chopcy rychtujom prziczepy, na kierych pojedzie nasza korona, starosta ze starościnom i gospodorze. Wszyjscy pucujom swoje traktory na glanc, łopony cornym gutalinym smarujom. Byście widzieli, jak łoni przi tym lotajom! Kożdy chce, żeby ino jego maszyna nojlepij wyglondała!

Ło drugij po pełedniu zaczyno się mszo. Przijeżdżajom na nia gospodorze z całyj gminy i prziwożom swoje korony. Po mszy wszyjscy jadom bez wieś pochwolić się tym, co zrobiyli.

Łońskiego roku mielimy na naszyj przyczepie stary fachel, bo chcielimy pokozać, jak to jeszcze nasze starziki fachlowali zboże. Do tego fachla wciepywalimy plewy, kiere lecioły na tych, co szli za nami. Jak łoni na nos przezywali! Na koniec zajyżdżomy na boisko szkolne i tam łostawiomy nasze korony przi tanc-zili, żeby kożdy mog się podziwiać z bliska, jakie łone som fajne i wybroć nojlepszo. Potym som wystympy roztomajtych zespołow, fanty, na kierych idzie bale co wygrać, a w końcu łogłoszynie wyników, kiero korona wygrała.

Musza tak niyskromnie pedzieć, że nasza łod trzech lot już wygrywo, niy ino na dożynkach, ale łostatnio – na powiatowych.

Łod dziewiontyj zaczyno się zabawa na świyżym lufcie, a jak je dzyszcz, to w rymizie, i trwo aż do rana.

W poniedziołek kożdy gospodarz łazi słaby i patrzi kaj by się sam kiszki abo maślonki napić, a tu trza iś sprzontać cały tyn bajzel po dożynkach… Ale na drugi rok, kożdy się na nie chyntnie rychtuje.

Katarzyna Smolorz

LO im. Powstańców Śląskich – Bieruń

Józef Smolorz: Gospodorz Wancka

U nos we wsi jest taki gospodorz, co się nazywo Wancka, mo jedna kura, jedna koza, jedna świnia i konia, mo tyż jedna pogoniono jałówka. Jak tyn cały dobytek na wiosna wyżynie na paszno, to gadzina do samyj zimy jes na dworze, daje im ino woda, kurze troche zboża, a kozie krzywo gałyńź, co by się na nim spinała.

Jak suszy piyrsze siana, to kopki robi ze sześ razy, a potrow to mo jok żodyn we wsi, same kwiotki i zioła. Godo, że jak daje krowie w zima jeś, to se kopka biere do izby na herbata, cołki życie niy, totyż cza mu wierzyć, choć som godo – zmogła go roz choroba tak niyludzko, że się ku śmierci rychtowoł, boleści to mioł wszechłobecne, co dawały wszystkie niymoce. Łod niyśpiączki bez czi dni, po zaspanie na dwa dni, boleści co niy dawały mu nawet pojeś, a wszysko to bez ta Urbankowo Maryśka. Coż to było za piykne dziołszysko, jak jom Wancka łoboczył, to zarozki był chory, a najgorsze były łoczy, tak bolały jak se na nia wejrzoł i piykły niymiłosiernie jak wyngle wyciągniynte z pieca. Niy daj Boże, żeby Maryśka do Wancki coś się jeszcze łodezwała, borok był w stanie uciyc kaj żodnych dziołch nima. Ale z drugij strony to jak se ło nij pomyśloł, to mu zaroz była lepij.

Tak szły dzionki, tak szły nocki, a Wancka niy mioł żadnyj śmiałości do tyj Maryśki. Aż roz przyszeł jedyn wojok, łoboczył Maryśka… i tela ich widzieli. Wancka łostoł som. Z poczontku strasznie lamyntowoł, ale w końcu doł se spokój i wzion się do roboty.

W siyrpniu przed przyprawami, a było to przed Matkom Boskom Zielonom, jak wstoł rano, łoboczył na polu somsiada, kery obsiykoł zboże, zawołał:

- Szczyńść Boże, Handoga!

- Szczyś Boże, Wancka! – cza siyc bo lowies już żżały, że aż strach że się wysypie – łodpowiedzieli Handoga.

Pomyśloł Wanck, że doprowdy cza żniwa skończyć, bo hnet się potrawy zacznom. A som ponoć dorodne, że się mogom powalić.

Wzion Wancka kosa i zaczon klepać, ale niy szło mu to jakoś nojlepij. Babka rozklepano, młotek źle nabity, a sama kosa jakoś w gości niy leży. Wzion Wancka, powiesił kosa na gwoźdżiu pod strzechom i polecioł na wiyś. Niy było lekko zgarnoć poru ludzi do ubiyranio.

Dyć siyk Handoga. A łon to gospodorz całom gymbom. Ludziska to do niego lecom pryndzyj. Do zarobić, robota mo ustawiono, a kust mo zawsze dobry.

U Handogi chleba z tustym niy dawali. Był z masłym, wyndzonom szpyrkom abo ze syrym we piontek. Czasem dostało się i talarek wusztu. Na żniwie dawli kołoczki i bonkawa.

Toć tyż Wancka mioł korowody zebrać ludzi na sieczynie. Wancka zaś co mioł, to ludzim doł, nawarzył żuru na wyndzonych skorach, zaś w innym gorku zimnioków z tustym i ze szpyrkami umaścił, tak że kożdy pojod se do syta. Tym co się bydzie chcialo pic, wzion Wancka przynios wody ze studni, pimiyszoł ze sokiym z jagod i wloł do bańki piyńciolitrowyj.

Mom kosa, mom ludzi i podsionek, cza loblykać konia do wozu, przeca zarozki połednie, ta swoja półmorgawo działka to idzie łosiyc popołedniu, ale na wieczor coroz chłodnij, a i gawiedzi cza dać żrić. Zaprzongł Wancka konia do wozu, ściepoł tyłki i boczniory, a spodniora doł se z boku, bo jom cza wsadzić do placioka. Pod strzechom zawsze stoł placiok dugi ze sześ metrow, tak że poł stajonka na niego właziło. Wszysko już porychtowane, placiok wciepany, podśnieżok tyż, kosa tyż, ludziska na placu.

A Wancka chyto się za gowa i ryczy:

- Ludzie, ludzie, co jo zrobił?! Kosa żek naklepoł, kustu nawarzył, konio połoblykoł, wóz rzezbroił, ludzi żek najon, a łowsa żek se niy zasioł! A to wszysko bez ta Urbankowo Maryśka!

Joanna Sosna

I LO - Mikołów

U nos w Paniówkach (tekst własny)

Witejcie moi roztomili! Przijechałażech sam ku wom z Paniówek. To je tako wieś co leży miyndzy Gliwicami a Mikołowym. Mówiąc prościj – miyndzy gorolami a hanysami. Ja, do tego już sam doszło! Na Ślonsku miyszko wiyncyj Goroli niźli naszych. Źle się dzieje, ale co wom byda dużo godać. Kej słysza jak matka Ślonzoczka godo synkowi: „Tylko mów ładnie syneczku”, to mie pieronizna biere! Bych ino wrzona jaki kobyr, a zaro takij po żici naczaskała. Ja! Bo fto to widzioł, cołke życie godała po naszymu, a terozki mi sam bajtla na gorola bydzie szkolić. A co, ślonsko gotka niy ma piykno? Aaa, to aże szkoda godać. Zaniko nom pomału ta naszo ślonsko kultura i tradycyjo. Tracom się familoki, jak żech już wspomniała ludziska godoć niy chcom no i gruby zawiyrajom. A przeca Ślonsk to je inkszy niż wszyjskie region – samowystarczalny – jaj by to gorol padoł. Na przikłod: jeziora momy? Momy, w zapadliskach po szkodach górniczych. Góry momy? Toć, że momy, kaj wejżicie, tam hołda. Lasy momy? Momy, co prowda liście na gałynziach zielone niy som, ale momy. Rzyki momy? Momy, możno czasym ta woda mo troszku inny kolor, ale gyneralnie rzyki som. I co? Wszyjsko je! Nawet browar momy! A wom powiym, łostatnioch słyszała, przijechoł sam na Ślonsk taki rechtor, kaś tam ze Unie Europejskij. No i pobadoł sam to wszyjsko, połoglondoł i napisoł tako doś srogo ksionżka. I wiycie, co mu tam powyłaziło? Ha! Że sam nie się niy do żyć! Gupielok - się myśla, co łon mi sam bydzie fandzoloł, dyć żyja! Szwarnoch jest, no zombki wypadajom, kości szczylajom i pylica się do płuc wcisko ale żyja! A Ślonzok, to przinajmnij ani kurzić niy musi, styknie, że się na plac wylezie, a podycho chwila.

No ale doś tego wajanio. Połosprawioam wom terozki trocha, jak to piyrwyj i dzisioj w Paniówkach wyglondało. U nos jest wszystko – poczonwszy łod kościoła a skończywszy na burdelu. Burdel niy wszystkim się podobo (szczególnie babom), ale kej je, to niych stoi. Momy rymiza OSP, gimnazjum, podstawówka do bajtli, chopców co w fusbal szpilajom, ślonsko kapela i trzi knajpy. Słowym – wszystko jak przistało na ślonsko wieś! Faktym je, że z roku na rok widoki nom się zmiyniajom, skuli szkód górniczych, ale i to mo swoje dobre strony. Kiedyś przikładowo, jak sleciało wiyncyj dyszcza, to cołko woda żech miała na placu. Terozki wszyjsko do somsiada żynie i łonego topi. Za pora lot zaś się to zmiyni, ale póki co je dobrze. Powiym wom jak piyrwyj wyglondoł plac w Paniówkach. Cyntrum kożdego placu stanowi ustymp, tako wyspa na ocyanie, kaj był czas na chwileczka zapomniynio. Architektonicznie niy do pomylynio z żodnom innom budowlom. Do innych, wożniyjszych obiektów strategicznych kożdego placu noleżały: chlyw, waszkuchnio (potocznie zwano ziaprowom), studnio, zagroda, hasiok, gnojok i lałba przed chałpom. Lałba nojlepij jak boła drewniano! Niyzastompiono przi kożdyj chałpie. Latym boła to filharmonio, tyjater i miyjsce schadzek somsiadów i cołkij familije. Bez dziyń siedzioł tam stażik i abo dżimoł abo pykoł się fajka. Ożywało wszyjsko dopiyro na wieczór, jak się zaczyły złazić ludziska. Po wiyczyrzy zawsze była harmoszka, piwko i coś do zmaszkecynio. Były śpiywki i wszyjscy tak biesiadowali fort do biołego rana. Nos – bajtli wczaśli już potym do łóżek i my musieli nynać. Roz tyż nom kozali iś spać – mie i mojymu kamratowi – Alojzikowi. No, a my take bajtle, po łoziym lot, to kaj my tam myśleli iś do wyrów. We indianerów my się bawili. Wszyjsko boło fajnie i piyknie do czasu, kej Alojzik wymyśloł, że cza by postowić wigwom i rospolić fojerka. Potym Alojzik ściongnoł płachta z łóżka, pod niom wraził kobyr i gwoździami przibitymi do delowki naszpanowoł. To boł wigwom. Terozki cza było zapolić ta fajka pokoju. Fajka podwalili łod stażika, kiery już downo przewrocoł się na drugi bok we wyrze. No ale niy wiedzieliśmy kaj łon czimie ta tabaka i zaczylimy cyrkować, czego naciś do tyj faje. Alojz jak to Alojz, ani wiela myśleć niy poczebowoł, wpiyrw nasuł tam tyju, potym jakiś proszków łod starki, co je zawsze przed spaniym broła, a na końcu doprawił to wszyjsko korzyniym do smaku. I zakurzoł się. Sztachnoł się ino roz – wiyncyj mu niy cza było! Ja tak ino siedza i pacza na niego: wpiyrw boł cołki czarwony. Myśla się – pieronie, tyn to umi pomyśleć – łon je teroz richtik choby indianier! Już biera mu ta faja i sca się zaciongnonć, jak pacza, a Alojz łoroz robi się blady, a potym zielony na pysku! Na końcu się kipnoł i już mu tak zostało do rana. Jak to wszyjsko nasze łojcowie łobejrzeli, to my tak po żiciach łoberwali, że przez cołki tydziyń ani my na ustympie usiedzieć niy umieli. Ale już nos wiyncyj na wieczór samych niy łostawili. Powiedziałabych wom jeszcze, jak żech się z Antkiym w matka i łojca bawiła, ale lepij niy.

Terozki wom powiym, co my to hodowali. Zawsze my mieli świnio w chlywie. Łoprócz tego mielimy dziesiyńć gołymbi, sztyry gynsi, dwanoście kaczek, co wszyjsko umiały obesrać, piynć pyrliczek, dwajiścia kur na jajca i dwa kokoty wiadomo po co! Boł tyż przi budzie pies – Pikuś się wabioł. Mieli my go ino do czasu, kej oma, co już niy boła w pełni rozumu, naloła mu do gorca zamiast wody – gorzołki. Tyn pieron Ci się tak nawaloł, że po drabinie wloz na fiśla. Z tyj fiśle przeloz do gołymbnika, kaj zeżar nom dwa gołymbie i na końcu przi złażyniu, poszmatlały mu się szłapy na tyj drabinie i ślecioł pyskiym na zol. I tela my mieli Pikusia!

Marta Szeliga

Gimnazjum z polskim językiem wykładowym w Cieszynie – filia w Karwinie

Adam Wawrosz: Twardo czepóń

Kubuś Maślónka z Hanusióm łod Chroboka mieli sie ku sobie. Nic by na tym nie było dziwnego, bo łobo byli młodzi, piekni i mieli sie strasznucernie radzi. Ale gdyby nie to gdyby. Maślonka był z chałupy a Hanusia była jyny kumornica. Starzi Maślónkowie uwziyli sie, że za nic w świecie nie dopuszczóm do wiesielo, bo niewiaste z lepszego gniozda już downo synkowi łobrali. Tóż zaczyli Hanusie łobrobiać ze wszystkich strón. Kiedy widzieli, że synek mo twardóm czepóń i że nie myśli sie z dzieuchóm rozyńść po dobroci, zaczeli z inszej beczki. Puścili po dziedzinie plotke, że Hanusia je satóna, bo sie urodziła ze zymbami i że każdóm noc, jak piźnie północ, zrobi sie zimno jak lód i dusza z nij uciecze a chodzi we spaniu po somsiadach i cycko z nich krew.

Akurat jednej nocy zaczyna staro Maślónkula wrzeszczeć we spaniu. Kiedy jóm łobudzili, wylynkano baba zaczyna łopowiadać, że jóm mora doiła. Czuła, jakby po nij mysz przeleciała, potym urypiło sie ji cosi pod kark i czuła jak z ji cosi cycko krew. Maślónka poświycił świyczkóm na babe i naozajist uwidzioł czyrwióny mały fleczek, takusinki jak po ugryziyniu błechi, kierych w chałupie nigdy nie chybiało.

- Nó to isto była sotóna- potuplowoł mądrze gazda.

Rano podziwiła się Maślónkula na Kubusia spod czoła i hyrkło z ni:

- To ta twoja flondra od Chroboka mnie w nocy doiła. To łóna!Bo jakżech się wczora zebrała s nióm na miedzy, to się mi do łoczy podziwała tak strasznie, aż mie mróz łoblecioł.

Na drugi dziyń baby po całej dziedzinie miały ło czym repecić. Jedne zamowały dzieuche, drugi zaś dobijały na nie. Kubuś był z tego cały nieszczynśliwy. Widzioł dobrze, że to je plotka, bo prowie łopółnocy byli społym, a dzieucha nie była jak lód zimno ale naopak, wargi miała rozpolóne i jak maliny słodki, toż co mioł robić, jak ni całować aż się iskrziło. Nó, ale powiedzieć to ni mógł żodnymu, bo by była sumeryja, że się smyko po nocach i jeszcze ludziska by byli gotowi źle se ło nim pomyśleć, Łobo ciyrpieli i jeszcze bardzi sie mieli radzi.

Kiedy Maślónkowie widzieli, że synkowi nie dajóm rady i że nie myśli z dzieuchóm skończyć, dali mu tydziyń na rozmyślani. Abo se weźmie Matylde łod Cydzoka, abo go wydziedziczóm i wypieróm z chałupy.

Matylda była bogato dzieucha z gruntu jyny ze swojóm krasóm ni mógła dorównać Hanusi. Była ło głowe wyższo łod Kubusia, chudo jak hasztabiga, świdrato i strasznie pyskato. Kubuś wiedzioł ło tym, że była tako cicho dogoda miyndzy łojcami, by sie młodzi pobrali i powiynkszyli se gospodarstwi. Synek jednak o tym ani słyszeć nie chcioł. Zaroz też wlepił matce, że woli zostać starym pachołkym niż se brać na kark taki straszydło.

Tydziyń kuloł się ku końcowi, a Kubuś rozmyśloł, jak z tego wylyść i to tak, aby Hanusia i gospodarstwi było jego. Wydziedziczynio się boł jak łognia, bo wiedzioł, że ze samej miłości się żyć nie do.

W niedziele Cydzokowie z ceróm byli na pogrzebie starzika. Kiedy wracali na kolesie, było przed północóm. Wieczór był piekny. Miesiónczek jak rybi łoko był w pełni i swiycił łostosześć. Dachy posiwiały łod mrozu, bo to było przed Wielkanocóm i zima sie jeszcze w nocy roztopiyrzała. Kiedy Cydzokowie dojechali ku chałupie Maślónków, Matylda piskała ze strachu. Parcie straszydło na chałupie. Na wszyckich piznył strach. Po dachu chodził Kubuś w długij koszuli z rynkami wyciongniónymi przed siebie, z głową przechylónóm do miesionczka.

„Jędryś Maryna”, piskała staro Cydzoczka a Cydzok wrzasknył: „Kubuś, spadniesz!” Kubusiowi ukielzła noga na śliskim dachu i rypnył sebóm do gnoja. Kónie się zlynkły i stanyły dymba, a potym porwały sie jak djabły i pognały z kolasióm przez zogóny i pola, aż zaździoły kołym na topol. Baby wrzaskły. Drzongzło koło, kolasa się przewróciła, a z ni się wysuła Cydzoczka z ceróm. Nieszczenśliwy gazda zamotoł sie do łopratów tak, że kónie smykały go po zogónach. Gdyby sie łopraty nie potargały, byłby chłop zadłabóczony.

Nieszczynśliwo rodzina wracała z pogrzebu w łopłakanym stanie. Gazda był jak mulorz łod gliny skoltany, Matyldzie zostoł jyny żywotek i biołe zrośloki, zaś gaździno miała fortuch zadnij czynści ciała, za nióm jak turecko fana frykała galónka. Kiedy prziszli do chałupy, kónie już nad żłobym pogryzały owies i jakosi żalośnie dziwały sie na sponiewiyranego gazde.

- Wszystkimu winiyn tyn przegrzeszóny miesionczkorz - mamroł chłop wściekle.

Na drugi dziyń po całej dziedzinie wrzało jak w ulu. Kubusia łodwiyźli do szpitola, bo se gizdok przi całej gupocie nożysko wykryncił a moc nie chybiało, żeby spod na widły a byłby se wiyncyj ubliżył. Stare babki kiwały głowami i lutowały synka.

- Ja, ja, taki szykowny holec a miesionczkorz. Ej, na tom chorobe to już lykarstwa nima.

Starzi Cydzókowie zbiyrali po końsku swojom kolase i klyni na czym świat stoi:

- Moji cery mu się zachcialo. Nie dom! Nie dom! Chodźby nie wiym co! Wolołbych jom dać pograbaczowi niż miesionczkorzowi. Matylda se pobeczała i na kóniec wybiła se synka z głowy.

Kiedy Kubuś wrócił ze szpitola, wszystko się zmiyniło. Ludzie dziwowali sie na niego jakoś ze współczuciym. Starzi Maślónkowie byliby teraz radzi, żeby chocioż zwykło dzieułcha chciała syna z takóm paskudnóm chorobóm. Kiedy się dowiedzieli, że Hanusia by mu była rada, zgodzili się na wiesieli.

- Żeby nas jyny w nocy nie doiła – westchła gaździna.

- Nie bójcie mamulko, nie bedzie, uwidzicie, że nie bedzie.

Za miesionc było po wiesielu. Łod tego czasu Kubuś już nie chodzi po dachu aż je pełnia, a Hanusia nigdy ło północy nima zimno ani nie chodzi po ludziach cyckać krew. Żyjom se pieknie, bo się majom radzi. Starzi Maślónkowie też uznali, że synek mioł dobre łoko i umioł se wybrać szykownóm babeczke.

- Nó, gdyby nie ta twoja choroba, jo nie wiym jako by sie to z tebóm skóńczyło – odezwoł się do nich stary Maślónka i wykryncił se swojigo czyrwiónego fusa. Kubuś i Hanusia mrógli na siebie i roześmioli się figlarnie.